MUŞ’TA EKONOMİ VE GEÇİM KAYNAKLARI

EKONOMİK YAPI                                                                                                                                                                                         Muş İli ekonomik açıdan geri kalmış bir ildir. Ekonomik yapı temelde tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Tarım ve hayvancılık büyük ölçüde geleneksel yöntemlerle yapıldığı için verim düşüktür. Sanayi gelişememiştir. İlde iktisaden faal nüfusun yüzde 84´ü tarım sektöründe, yüzde 13´ü hizmet sektöründe, yüzde 2´si sanayi sektöründe yüzde 2´si de inşaat sektöründe istihdam edilmektedir. İl genelinde yaygın bir işsizlik mevcuttur. 2003 yılında DPT tarafından yapılan "İllerin Sosyo - Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırmasına göre Muş İli sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından 81 il içerisinde en sonda yer almıştır.

İKLİM: Doğu Anadolu Bölgesinde yer alan Muş İlinde iklim karasal olup, kışları soğuk ve kar yağışlı, yazları ise genellikle kısa ve serin geçmektedir.

Bu iki mevsimin birbirine geçişi çabuk olduğundan ilkbahar ve sonbahar çok kısa sürer. İlimizde en yüksek sıcaklık Temmuz-Ağustos, en düşük sıcaklık ise Ocak - Şubat aylarında görülür. Muş İlinde ortalama sıcaklık 8.4 0C dir. Maksimum sıcaklık 41,6, Minimum sıcaklık ise -33,6 0C dir. Ortalama yağış miktarı 616,5 mm olup, ortalama nispî nem % 60,3 tür. 

TARIM: İlin ekonomisinin ağırlıklı merkezi tarımdır fakat yeterince gelişmemiştir. Toplam 819.600 hektar olan il yüz ölçümünün 342.198 hektarı tarım arazisidir. Tarım arazisinin 335.049 hektarı tarla arazisi,  7.149 hektarı da bağ-bahçedir. Tarım ise iklim şartlarına bağlıdır. İlde yetişen başlıca ürünler; şeker pancarı, tütün, buğday, ayçiçeği, fasulye ve nohuttur.

Başlıca meyveler ise karpuz, üzüm, elma ve kavundur. Dağlık kesimlerde de ile has özelliklere sahip ceviz üretimi yapılmaktadır. İlimizde 2000 yılı içerisinde meyveciliği geliştirmek ve yaygınlaştırmak amacıyla Kırsal Kalkınma Projesinden sağlanan ödenekle 6730 elma, 4052 armut, 1518 kiraz, 1012 vişne, 3016 kayısı, 513 şeftali, 155 ayva, 4 erik olmak üzere toplam 17.000 adet meyve fidanı ayrıca 500 adet bağ çubuğu dağıtımı yapılmıştır. Yem bitkileri yetiştiriciliğini geliştirmek ve yaygınlaştırmak amacıyla İl Özel İdare Müdürlüğü bütçesinden sağlanan ödenekle 15.000 Kg yonca ve 15.000 Kg korunga olmak üzere toplam 30.000 kg yem bitkisi tohumu dağıtımı yapılmıştır.

HAYVANCILIK: Muş´ta hayvancılık, tarım kesiminin en önemli alt sektörü olup, tümüyle meraya dayalı olarak yapılmaktadır. Mera alanları köylünün ortak malıdır. Aşırı ve bilinçsiz otlatmadan dolayı meraların verimi çok düşüktür. Bu nedenle kar amaçlı olmayan (ticari amaçlı olmayan) hayvancılıktı yaygındır. İlde 1.479.707 küçükbaş, 245.487 büyükbaş hayvan bulunmaktadır. Büyükbaş hayvanların % 77´i yerli ırk, % 18´si melez, % 5´i de kültür ırkından oluşmaktadır. Küçükbaş hayvan varlığının  % 86´ sını koyun % 14´ünü  de keçi oluşturmaktadır. 2011 yılı verilerine göre, Muş´taki küçükbaş hayvan varlığı Türkiye´deki küçükbaş hayvanların % 4.2´sini, büyükbaş hayvanların da % 2´sini oluşturmaktadır. Kısmi besi hayvancılığına geçiş 1970´de başlamıştır. Muş´ta hayvan varlığı fazla olmasına rağmen verim düşüktür. Yerli ırk, hem büyük hem de küçükbaşlarda ağırlıklı ırktır. Koyun ve keçi yetiştiriciliği ilk sıradadır. Genellikle 3-5 sığırla süt hayvancılığı yapılmaktadır. Muş koyun yetiştiriciliğinde ülkenin en önemli illerinden birisidir. Mor Karaman ırkı tek ırktır. Esas olarak eti için yetiştirilir. Koyun sayısı düzenli olarak artmaktadır.

Et, süt ve yapağı verimi düşüktür. Çiftçiye, örnek hayvancılığa model teşkil etmesi amacıyla Muş Alpaslan Devlet Üretme Çiftliği 1949 yılında kurulmuştur. İşletme halen faaliyetlerini sürdürmektedir. İlde üretilen başlıca hayvan türleri: koyun, keçi, sığır manda, at, merkep, kıl keçisi, tavuk-horuz vb.

ORMAN: Muş, orman varlığı bakımında Türkiye ortalamasının  gerisindedir. Türkiye´de  ormanlık alan 20.703.000 hektar, Muş´ta 57.147 hektardır. Buna göre; Türkiye yüzölçümünün % 26´sı,  Muş´un ise % 7´si ormanlık alandır. İldeki ormanlar  genellikle meşe ağaç türlerinden oluşmakta yer yer de gürgen ve akçaağaç gibi türler karışık olarak bulunmaktadır.

SANAYİ: Muş ili, sanayileşme açısından geri durumdadır. Sanayinin gelişememesinin temel nedenleri; sermaye birikiminin yetersizliği, iklim koşullarının olumsuzluğu ve hammaddenin çok kısıtlı oluşudur. İl genelinde halen 58 anonim şirket, 553 limited şirket,  23 kollektif şirket faaliyette bulunmaktadır. İlimizin en büyük sanayi tesisi olan Muş Şeker Fabrikası, 1982 yılından beri faaliyettedir. Fabrikanın kapasitesi 3.352 ton/gün´dür.

Fabrika, kampanya döneminde tam kapasite ile çalışmakta ve il ekonomisine önemli katkı sağlamaktadır. İlde sanayinin gelişmesine önemli katkı sağlayacak olan, Muş Organize Sanayi Bölgesinin yapımına 2002 yılında başlanmıştır.            90 hektarlık alanda 56 fabrika kapasiteli olarak planlanan Organize Sanayi Bölgesinin fiziki gerçekleşmesi % 80 seviyesindedir. Merkez İlçede 1995 den beri 100 işyeri kapasiteli bir küçük sanayi sitesi hizmet vermektedir. Merkezde biri 70, diğeri 43 işyeri kapasiteli, Bulanık İlçesinde 66 işyeri kapasiteli, Malazgirt İlçesinde ise 82 işyeri kapasiteli küçük sanayi sitesinin üstyapı çalışması (işyerleri) tamamlanmıştır. Malazgirt Küçük Sanayi Sitesinin altyapı çalışmaları tamamlanmış olup, Bulanık Küçük Sanayi Sitesinin altyapı çalışmaları devam etmektedir. İl son yıllarda tekstil sektöründe oldukça ilerleme kazanmış ve halk arasında büyük istihdam sağlamıştır.

TİCARET: Muş´ta ticari hayat, genel olarak İl Merkezinde canlılığını korumaktadır. Ticari faaliyet kolları içinde; gıda, giyim, inşaat malzemeleri, dayanıklı tüketim malları,  tarımsal ürünler, canlı hayvan ve hayvansal ürünlerin alım ve satımı başta gelmektedir.      İlde üretilip il dışına satılan bitkisel ürünlerden nohut ve fasulye ilk sırada yer almaktadır. Hayvancılık alanında ise canlı hayvan ticareti il ekonomisine önemli katkı sağlamaktadır.